การฝึกวิปัสสนาจำเป็นต้องอาศัยการมีสติระลึกรู้เป็นเครื่องมือสำคัญ เพียงแต่ว่าการรู้ตัวที่เราควรจะรู้ มิได้มีเพียงการมีสติระลึกรู้เท่านั้น ยังมีการรู้ตัวอีกอย่างหนึ่งที่หลายคนมองข้าม นั่นคือการรู้ตัวว่าคุณเป็นใคร มีนิสัยอย่างไร มีฐานะเป็นเช่นไร มีสภาพความเป็นอยู่อย่างไร ซึ่งการรู้ตัวเหล่านี้แหละที่จะช่วยให้คุณมีสภาพที่ช่วยให้สามารถฝึกสติระลึกรู้ได้ง่ายขึ้น
หลายคนอาจคิดว่าฉันรู้จักตัวเองดีอยู่แล้ว แต่ทำไมคุณยังต้องมีความรู้สึกน้อยใจ ขี้อิจฉา ไม่พอใจคนอื่นที่ทำไม่ดีกับคุณอยู่อีกล่ะ ทำไมจิตใจของคุณจึงยังไม่หนักแน่นเพียงพอ ทำไมจิตใจยังหวั่นไหวกับเรื่องที่เข้ามากระทบใจได้ง่ายๆ
คุณควรรู้ตัวว่าในขณะนี้คุณมีความพอดีแล้วหรือยัง ดูซิว่าคุณมีหนี้สินอยู่มากไหม ถ้าไม่มีหนี้ก็แสดงว่าคุณไม่ต้องห่วงว่าต้องหาเงินมาใช้ให้ทัน แต่ถ้ามีหนี้ ก็ควรคิดวางแผนการหาเงินมาเพื่อชำระหนี้ ไม่ใช่หากินเป็นวันๆเรื่อยไปตามยถากรรม เมื่อคุณมีการวางแผนที่ดีแล้ว คุณก็จะสบายใจ ไม่ต้องคิดห่วงกังวลเป็นอุปสรรคต่อการฝึกปฏิบัติธรรม
ถ้าคุณยังต้องพึ่งคนอื่น ไม่ว่าต้องอาศัยบ้านคนอื่นอยู่หรือต้องหยิบยืมข้าวของคนอื่นมาใช้ ให้พิจารณาดูว่า ตัวคุณเองก็สามารถอยู่ได้ด้วยตัวของคุณเองมิใช่หรือ อาจหาบ้านที่เล็กลงหน่อย มีทรัพย์สินน้อยลงหน่อย มีความเพียงพอในการดำรงชีวิต พยายามทำตนให้เป็นที่พึ่งของตน เลิกง้อคนอื่น เลิกส่งสคสให้คนอื่นที่ทุกคราวคุณต้องเป็นผู้เริ่มส่งให้ก่อนทุกปี เลิกโทรศัพท์ไปรบกวนคนอื่น แล้วคุณก็จะสบายใจ ไม่ต้องตกเป็นเบี้ยล่างให้คนถือไพ่เหนือกว่าจะสับโขกคุณเมื่อไหร่ก็ได้
ถ้าคุณห่วงเรื่องตกงาน ลองส่งใบสมัครงานไปยังบริษัทจัดหางานให้เขาช่วยหางานให้ เพราะถ้าคุณเป็นคนมีความสามารถจริงๆแล้ว บริษัทจัดหางานจะคอยโทรชวนคุณย้ายงานไปที่อื่นที่มีตำแหน่งใหญ่ขึ้นหรือเงินเดือนสูงขึ้นอยู่ตลอด พอคุณรู้ตัวว่าไม่มีทางตกงานแล้ว ต่อให้หัวหน้ามาต่อว่าหรือมีปัญหาในงานมากเพียงใด คุณก็จะสบายใจ ไม่หนักใจ เพราะเพียงแค่เขียนใบลาออกจากที่นี่ เดี๋ยวเดียวคุณก็ได้งานใหม่อีกแล้ว
ถ้าคุณคิดว่ายังมีเงินน้อยมาก ทำให้ต้องทำงานอย่างหามรุ่งหามค่ำจนไม่มีเวลาดูแลสุขภาพของตัวเอง ขอให้มองไปดูคนรอบข้างว่ามีคนอีกมากมายที่มีฐานะต่ำต้อยกว่าคุณ แต่เขาเหล่านั้นก็ใช้ชีวิตอย่างมีความสุข คุณก็จะทราบว่าตัวเองมีเพียงพออยู่แล้ว ความสุขมิได้ขึ้นกับเงิน
ถ้าคุณมีปัญหากับคนใกล้ชิด ขอให้ประเมินคนรอบข้างไปเลยว่าคนแต่ละคนนั้นเป็นคนอย่างไร มีนิสัยใจคอเป็นอย่างไร ขี้โกง หรือไว้ใจได้หรือไม่ คุณจะได้ระมัดระวังตัวไว้เสมอหากต้องติดต่อใกล้ชิดกับคนเหล่านั้น ถ้าคนขี้โกงมาโกงเงินคุณ ก็ไม่ต้องไปโกรธเขาว่าทำไมมาโกงคุณ เพราะเขามีนิสัยขี้โกงอยู่แล้ว หากไม่ขี้โกงต่างหากที่จะเป็นเรื่องแปลก
ตัวอย่างการรู้ตัวข้างต้นเป็นเพียงบางส่วน เมื่อคุณรู้ตัวรู้จักตัวเองดีแล้วก็ไม่ต้องยกไปอวดคนอื่น แต่ขอให้เก็บเป็นความลับ เก็บเป็นความภาคภูมิใจ ยามใดที่เกิดปัญหา ก็ขอให้พิจารณาดูว่าเป็นปัญหาจริงหรือไม่ ปัญหาหลายๆอย่างมิได้เป็นปัญหาแม้แต่น้อย เพียงแต่คุณอาจลืมมิได้รู้จักตัวเองให้ดีพอเท่านั้น
ถ้าคุณรู้ตัวเองว่าฉันนี่แย่เหลือเกิน มีน้อยกว่าคนนั้นคนนี้ ยังอยากได้โน่นได้นี่อีกมาก ขอให้ลองมองดูตัวเองให้ดีกว่าเดิม ข้อดีบางอย่างในตัวคุณ สามารถนำมาชดเชยกับข้อเสียบางอย่างได้เสมอ
จุดประสงค์ของการรู้ตัวดังกล่าว เป็นการเตรียมตัวให้รู้พร้อมไว้ก่อน ไม่ต้องรอให้เกิดเรื่องเกิดราวขึ้นแล้วจึงค่อยรู้ตัว ก่อนที่จะทำตนให้เป็นที่พึ่งของตน ก็ควรรู้ตัวว่าตัวเองมีอะไรที่พึ่งได้บ้าง แล้วคุณจะรู้สึกสบายใจ โล่งใจ ช่างมันได้อย่างสมเหตุผล ไม่ต้องห่วงกังวลเรื่องของคนอื่น จากนั้นเมื่อใดที่เกิดปัญหา ก็นำมาเทียบกับการรู้ที่เตรียมไว้ แล้วจะพบความจริงว่าปัญหาที่กำลังเกิดขึ้นเป็นปัญหาของใครกันแน่